معماری
خانه » مقالات » مباحث عمومی گرافیک » نقش گیاهان اساطیری و مقدس در هنر ساسانی (با تأکید بر نقوش برجسته، فلزکاری و گچ بری)

نقش گیاهان اساطیری و مقدس در هنر ساسانی (با تأکید بر نقوش برجسته، فلزکاری و گچ بری)

چکیده
گیاهان در آیین و ادیان مختلفِ باستان اهمیت ویژ ها ی داشته و برخی از آ نها به دلایل مختلف جایگاه مقدس و
اسطوره ای یافت هاند که برگرفته از اعتقادات و باورهای دینی و مذهبی انسان ها بوده و علاوه بر آن در زندگی آ نها
نیز تأثیر بسزایی داشته و بر اساس همین ویژگی ها، در هنر هر دورانی بازتاب یافته اند. در ایرانِ باستان نیز شماری از
گیاهان، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و مقدس شمرده می شدند. نخست در دوره ی هخامنشیان که هنر ایران به
سبکی منسجم دست یافت و بر اساس تعالیم زرتشت و باورهای اعتقادی، نمادهای گیاهی در هنر آ نها نمود فراوانی
پیدا کرد. ساسانیان نیز که خود را وارث هنر هخامنشی م یدانستند، این نمادها و اسطوره های گیاهی را همچنان
در آثار هنریِ مختلف خود نشان داده و حفظ کردند. در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی و به شیوه ی
کتابخانه ای تنظیم شده است، به شناخت گیاهان اساطیری و مقدس، تعیین خاستگاه این نمادهای اسطوره ای و اهمیت
و نقش آ نها در هنر دوران ساسانی پرداخته شده است. یافت هها بیانگر این است که استفاده از نقوش گیاهان اساطیری
و مقدس در هنر ساسانی ورای جنبه تزیینی، کاربرد نمادین و اعتقادی داشته و به عبارتی ریشه در باورهای مذهبی
آن دوره دارد؛ نمادهایی که بیانگر شگون و برکت، خیرخواهی، باروری، جاودانگی و مانایی و همچنین دوام سلطنت
و قدرت بوده اند.
واژگان کلیدی : گیاه، اسطوره، مقدس، نقش، هنر ساسانی.
نقش گیاهان اساطیری و مقدس در هنر ساسانی
)با تأ یکد بر نقوش برجسته، فلزکاری و گچ بری(
دکتر مهتاب مبینی ۱
آزاده شافعی ۲
۱٫ استادیار گروه هنر، دانشگاه پیام نور، ایران. mobini.mahtab@gmail.com
۲٫ دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه پیام نور، ایران. az4deee@yahoo.com
تاریخ دریافت: ۰۹ / ۰۷ / ۱۳۹۳
تاریخ تصویب: ۱۷ / ۰۳ / ۱۳۹۴
۴۵
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
مقدمه
تقدس گیاهان در سرزمین ایران پیشینه ای طولانی
و تاریخی دارد. کوروش، پادشاه ایران، باغ ایرانی یا
همان پردیس را برپا داشته و در فرهنگ پارسی یکی
از صفات شاهنشاه « باغبان خوب » بوده است)سیروس،
۱۳۹۲ : ۱۲۸ (. تصرفات کوروش و داریوش بزرگ در
عهد هخامنشی موجب تلفیق سن تها و فرهنگ های
عظیم سرزمین ایران گردیده است. در حقیقت، این
هنر تلفیقی هنرمندانه از همه ی هنرهای زمانه با هویتی
بدیع و منحصراً ایرانی است. ازآنجاکه گیاهان مقدس و
اساطیری را در تمدن های ه مزمان دیگری همچون مصر،
هند، یونان، آشور، بابل و… نیز می توان مشاهده کرد
)ب هعنوان مثال گل لوتوس یا نیلوفر آبی در اکثر کشورهای
آسیایی و هنر مشرق زمین به صورت نماد و سمبل
شناخته شده است( و با توجه به اینکه ایران در دوره های
مختلف به خصوص در دوره ی ساسانی، تعاملات فرهنگی،
سیاسی و هنری با تمدن های هم دوران و هم عصر خود
داشته است، لازم است که برای شناخت و بررسی هر چه
بیشتر نقوش و نمادهای اصیلِ هنر ایرا نزمین به گذشته
و منشأ آن ها رجوع کرده و به تحلیل و بررسی آن ها
بپردازیم تا به درک بهتر هویت و اصالت هنر سرزمینِ
خود دست یابیم.
ازآنجاکه اساطیر نقش عمده ای در فرهنگ و هنر ایران
باستان داشته اند به طوری که تداوم آن ها تا به امروز
باقی مانده است؛ ضرورت می یابد که در مورد چگونگی
ورود این اساطیر به هنر ساسانی و کاربرد آن ها به صورت
نقوش نمادین در آثار هنری مختلف بررسی های بیشتری
به عمل آید. از میان اساطیرِ مختلف، اسطوره های
گیاهی جایگاه ویژه ای در هنر ساسانی داشته اند. بررسی
نقش گیاهان مقدس که در هر دوره و زمان موردتوجه
هنرمندان بوده است، می تواند یکی از راه های پی بردن
به تاریخ هنر و معماریِ گذشته باشد. وجود این گیاهان
ب هعنوان یک عنصرِ اصلیِ تزیینی در معماری و هنرِ دورانِ
مختلفِ زندگیِ بشر، از باستان تا قرن حاضر، ضرورت
پاسخ به سؤالات بسیاری در این زمینه را ایجاب می کند؛
ازجمله اینکه دلیل توجه به این گیاهان چه بوده؟ مبدأ
و منشأ آن ها کجا بوده است؟ و به چه دلیل تقدس یافته
و در آثارِ مختلفِ هنری نمایان شد هاند؟ همچنین در هنر
دوره ساسانی که به گونه ای احیا کننده و ادامه دهنده ی
هنر هخامنشی بوده است، گیاهان مقدس و اساطیری چه
نقش و جایگاهی داشته و به چه منظور استفاده شده اند؟
آیا این نقوش گیاهی صرفاً جنبه ی تزیینی داشته اند و یا
ویژگی های اعتقادی و تقدس آ نها سبب کاربردشان در
هنرهای گوناگون شده است؟
براین اساس و با توجه به اینکه هنر ایران باستان در
دوره ی ساسانی به پیشرفت چشمگیری دست یافته است،
در این پژوهش، پس از بررسی و تحلیل گیاهان مقدس
و اساطیری و منشأ آن ها، به بررسی نقش این گیاهان در
آثار مختلف هنری دوره ساسانی پرداخته شده است.
پیشینه پژوهش
در مورد اساطیر به طورکلی پژوهش های گسترده ای
صورت گرفته است که در قالب کتاب منتشرشد هاند و
در برخی از این کتاب ها بخش هایی به گیاهان اساطیری
اختصاص یافت هاند؛ مانند کتاب دانشنامه ی اساطیر جهان
که زیر نظر رکس وارنر و با ترجمه ی ابوالقاسم اسماعی لپور
موجود است یا در کتاب اسطوره های ایرانی نوشته جان
راسل هینلز ترجمه دکتر مهناز شایسته فر و همچنین
کتاب شناخت اساطیر ایران اثر همین نویسنده ترجمه ی
احمد تفضلی و ژاله آموزگار در مورد گیاه مقدس هوم
در دوران باستان توضیحاتی آمده است؛ از طرفی در
مورد نقوش گیاهی در هنر ساسانی نیز به صورت کلی یا
اختصاصی کتاب هایی نوشته شده است. پژوهش هایی که
درزمینه پایان نامه و مقاله انجام شده است نیز بیشتر بر
مبنای متون ادبی و مذهبی کهن به بیان اساطیر پرداخته
و کمتر نمود هنری آن ها را بررسی کرده اند. درزمینه ی
مقالات نیز، تنها پژوهش هایی از جهت ویژگی نمادین و یا
تقدس گیاهان بر پایه ی اعتقادات و باورهای مردم باستان
صورت گرفته است. امّا آنچه در این پژوهش موردبررسی
قرارگرفته، نقش گیاهان از منظر تقدس و اسطوره ای
بودن آ نها و تجلی این نقوش در هنر ساسانی بابیان
چگونگی ظهور و ورودشان و جایگاهی است که در این
هنر داشت هاند. همچنین به دلایل استفاده از این گیاهان
پرداخته شده است.
گیاهان اساطیری و مقدس در ایران باستان
گیاهان در ایران باستان از اهمیت ویژه ای برخوردار
بوده اند و با توجه به نقوش بسیاری که بر روی سنگ ها،
مهرها و سفال ها یافت شده، می توان دریافت که شماری
از آن ها جایگاه مقدس و اسطوره ای یافت هاند که در
دوره های مختلف و با توجه به آیین ها و باورهای اعتقادی،
دینی و مذهبیِ هر دوره، گیاهی خاص از اهمیت و جایگاه
والاتری برخوردار بوده است.
به نظر می رسد اهمیت اساطیری و تقدس گیاه و درخت
در میان ایرانیان، ریشه در داستان آفرینشِ نخستین پدر
و مادر بشر «مشی و مشیانه » داشته باشد که در ابتدا
به شکل گیاهی پیوسته به هم روییدند. نخستین زوج
انسانی از تخم کیومرث پدید آمد. ابتدا این زوج به شکل
گیاه بودند؛ بدین معنی که نر و ماده آن قابل تشخیص
نبود. آ نها باهم درختی به وجود آوردند که میوه آن
۴۶
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
حامل ده نژاد بشری بود و زمانی که شکل انسانی به
خود گرفتند، خداوند حکیم مسئولیت آن ها را به ایشان
واگذار نمود: «شما از تخم انسان هستید، شما والدین
جهان هستید، من در حق شما کامل ترین توانایی ها را
وقف کرده ام، به چیزهای خوب فکر کنید، کلام خوب بر
زبان آورید، اعمال خوب انجام دهید و به شیطان کرنش
نکنید » )هینلز، ۱۳۸۸ : ۵۷ (.
همچنین درخت از جنبه ی زندگ یبخش بودن و باروری
نیز مورد تقدیس است. ب هطورکلی اعتقادات دینی بر
باورهای مردم باستان تأثیر به سزایی داشته و باعث
مقدس شمردن گیاهان شده اند. به عنوان مثال در ایران
باستان مطابق روایات، درخت سرو را زرتشت از بهشت
آورد و در پیش آتشکده کاشت. یاهوم )هومه( را پسر
اورمزد به شمار آورده اند و او را موبدی آسمانی دانسته اند
)آموزگار، ۱۳۸۹ : ۳۳ (؛ بر این اساس و دلایل اعتقادی
دیگر، تعدادی از گیاهان و درختان را بهشتی و آسمانی
پنداشته و برای آ نها خاصیت نیروزایی، شفادهنده و
مسمومیت زداینده قائل گردیده اند.
موه
یکی از گیاهان مقدس در آیین زرتشت «هوم »)هئومه،
هوما( ۱ است. هوم یا هئومه، هم به عنوان ایزد و هم
به عنوان گیاهی مقدس در آیین مذهبی شناخته شده
است.
هوم در اوستا «هئومه » و در سانسکریت «سومه »، نام
گیاهی مقدس بوده است که شیره ی آن را با مراسم و
تشریفاتی بسیار، با آب و شیر آمیخته و شربت آن را
پراهوم می خواندند و در مراسم دینی، مؤمنان هر یک
جرعه ای می نوشیدند )رضی، ۱۳۷۴ : ۱۵۸ (. به عبارتی
هوم از مهم ترین گیاهان مقدس در آیین زرتشت بوده و
نماد جاودانگی است. این گیاه علاوه بر ایران در هند نیز
مورد تقدس بوده و بانام «سوما ۲ » در آیین هندوئیسم
مطرح شده است و یکی از موارد اصلی در مناسک ودیک
۳ است که در آن به عنوان گیاه و خدا ظاهر می شود. آب
این گیاه را پس از فشردن از صافی پشمی عبور داده
و در خمره هایی حاوی شیر و آب ریخته و حاصل آن
مایعی زردرنگ است که شبیه اشعه ی خورشید بوده و
جریان این مایع، مشابه ریزش باران است. سوما بنام
خدا یا پادشاه جویبارها و بخشنده ی باروری خوانده
می شود. ازآنجایی که این نوشیدنی قدرت درمانی دارد،
گفته می شود که خداوند با آن چشم کور را بینا و به پای
معلول توانایی داده و با حضور در قلمرو کیهانی به بقیّه ی
خدایان قدرت می دهد. این گیاه در کوه ها یافت می شود
ولی این موجود بهشتی که در آسمان ها جلوس یافته،
بر بلندای تمامی هستی قرار دارد )هینلز، ۱۳۸۸ : ۳۴ (.
سرو
در نظر ایرانیان درخت سرو از اهمیت زیادی برخوردار
بوده و سمبل گیاهی نامیده می شود و در ضمن به
درخت زندگی در میان مردم مشهور بوده است. این
درخت به سبب مقاومت در شرایط بد آ بوهوایی و
همیش هسبزبودن، در هنر و ادبیات ایران نمادی از زندگی،
سرخوشی، استقامت و آزادگی است. سرو یا کاج، ویژه ی
خورشید است ولی در برخی موارد آن را وابسته به ماه
می دانند.
سرو، درخت همیش هسبز و با طراوت و از درختان مقدس
در آیین زرتشت بوده و مانند دیگر درختانِ همیشه بهار،
نماد جاودانگی، زندگی طولانی و حیات پس از مرگ
است. بر اساس روایات، زرتشت این درخت را از بهشت
آورده است. پس ازآن که اورمزد اسرار دین را به زرتشت
آشکار می کند، او پیامبری دین مزدیسنا و رسالت خود را
اعلام می دارد و رهسپار دربار گشتاسب می شود. سپس او
را به دین اورمزد فرام یخواند و با بیست ویک نسک اوستا
و سرو همیش هسبز و آتش همیشه روشن، دین خود را به
گشتاسب عرضه می کند )قلی زاده، ۱۳۸۷ : ۲۶۸ (.
درخت زندگی
در بین النهرین، درخت زندگی ترکیبی است از
رستنی های گوناگون که به علت عمر طولانی و زیبایی و
سودمندی مقدس شمرده می شوند؛ از قبیل درخت سدر
که چوبش گران بهاست، نخل که خرما می دهد، تاک بن
با بار خوشه های انگور و درخت انار با رمز باروری که
میوه اش آبستن صدها دانه است.
در باور ایرانیان، چنا نکه در بهمن یشت )فرگرد ۲ بند
۱۴ ( آمده است، درخت زندگی دارای هفت شاخه است از
طلا، نقره، برنز، مس، قلع، فولاد و آهن آمیخته که اشاره
به هفت سیاره ی مقدس یا هفت ملّتی دارد که بر آ نها
فرمانروایی می کرده اند و هریک از آ نها منطبق است بر
عصری از ادوار هفتگانه ی تاریخ افسانه ای ایران. بر اساس
اسطوره های ایرانی، گوهرتن زردشت ب هدقت «خرداد » و
«امرداد »، دو امشاسپند اهورایی، از آب و گیاه ساخته
شد و وقت یکه زردشت به سن سی سالگی رسید و هومن
از سوی نیمروز )جنوب( بر وی نازل گشت و او را برای
نخستین گفتگوهایش با خداوند به عالم بالا )گرزمان و
عرش اعلی( برد )پور خالقی چت رودی، ۱۳۸۰ : ۹۷ –
۹۸ (، زردشت در آنجا این درخت هفت شاخه را مشاهده
کرد که خودِ درخت، نمادی از گیتی و هفت شاخه آن،
نشان از هفت دوره ی آینده ی جهان بوده است. درخت
زندگی معمولاً در تصاویر و نقوش، میان دو راهب و کاهن
یا دو جانور افسانه ای )شیر دال، بز وحشی و …( قرار دارد
که نگهبانش به شمار می روند.
۴۷
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
درخت زندگی در تمدن های باستانی سراسر جهان، نماد
باروری و رویش یا واسطه ی خیروبرکت شمرده شده و
بر گهایش خاصیت درمان بخشی آلام بشری را داشته
است. این نقش، خصوصاً در هنرهای تزیینی و رمزی
بین النهرین از سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد و
در ایران زمان ساسانی به کار م یرفته است. در اساطیر
کهن، درخت مقدس نیز با همان مفهوم و محتوا و برابر با
درخت زندگی آمده است )شمس، ۱۳۷۹ : ۲۰۶ (.
ب ستخمه
بس تخمه یا همه تخمه درختی است درمیان دریای
اساطیریِ فراخ کرد که تخمه همه گیاهان از این
درخت است و سیمرغ بر آن آشیان دارد. نام دیگر آن
نیکو پزشک، کوشا پزشک، همه پزشک است )قلی زاده،
۱۳۸۷ : ۱۳۰ (. از این درخت مقدس در اوستا با نام
ویسپوبیش عنوان شده و از دریا با نام واوروکش یادشده
است. در ساقه اش، نه کوه آفریده شده که دارای نه صد و
نود ونه هزار و ن هصد و نود ونه جوی است. آب این جوی ها
به هف تکشور زمین می رود و آب دریاهای زمین ازآنجا
سرچشمه می گیرد )فرنبغ دادگی، ۱۳۸۰ : ۱۰۱ (. از آن
به درخت دورکننده غم و بسیار تخمه یا بس تخمک نیز
نا مبرده شده است که خواص درمانی داشته و تخم همه ی
گیاهان در آن است.
به نقل از مینوی خرد، آشیانه سیمرغ در درخت بسیار
تخمه ی دور دارنده ی غم است و هرگاه از آن برخیزد،
هزار شاخه از آن بشکند و تخم آن پراکنده شود و چینام
روش ۴ مرغ نیز آن نزدیکی می نشیند و کارش این است
که تخ مهایی را که از درخت بسیار تخمه دورکننده غم
فروریزد، او برچیند و آنجا که تیشتر آّب را می ستاند
بپراکند تا تیشتر آب را با همه آن تخم ها بستاند و با
آن باران به جهان ببارد )پرسش ۶۱ ، بندهای ۳۷ تا ۴۲ (
)طاهری وسلطانمرادی، ۱۳۹۲ : ۱(.
برسم
گیاه دیگری که در آیین ها و نیایش های ایرانیان باستان
کاربرد داشته «برسم » است. برسم یا برسمن، شاخه های
بریده درخت است که هر یک از آ نها را در زبان پهلوی
تاک و به پارسی تای گویند. از اوستا برمی آید که برسم
مانند انار و گز و هوم باید از جنس رستنی ها باشد.
شاخه ها با کاردی به نام برسم چین بریده می شود. برسم
باید از شاخه های باریک بی گره باشد که با نیایش و زمزمه
می برند. گاهی در مراسم، به رسم های فلزی از برنج و نقره
به جای گیاه به کار می برند. هر یک از تای های فلزی
به بلندی نه بندانگشت و به قطر ی کهشتم بندانگشت
است. در اوستا شمار برسم ها از ۳ تا ۳۵ ذکرشده است.
دور به رسم ها را با بندی که از برگ الیاف خرما بافته اند
می بندند، نظیر کُشتی که کمربند زرتشتیان است،
این بند نیز کشتی نامیده می شود )اوشیدری، ۱۳۷۱ :
۱۶۲ (. مراسم برسم، نیایش و سپاس به جای آوردن برای
بهره مندی از گیاهان است.
درخت آسوریک
در داستان آهنگین درخت آسوریک سخن از درختی
کهن سال می رود که با بز به گفتگو ایستاده و یادآور
نگاره های بی شمار رویارویی درخت و بز بر روی آثار کهن
ایرانی است. درخت آسوریک داستانی است منظوم به
زبان پهلوی و در شمار متن های غیردینی اندکی است که
از این زمان به جای مانده است )نوابی، ۱۳۴۶ : ۷(. در آغاز
داستان درخت آسوریک )که نشانه هایش به خرما ماند( از
برتری خویش و سودمندش برای مردمان سخن می گوید،
سپس بز گفته های او را به چالش کشیده و با برشمردن
ویژگی هایش خود را سودمندتر و برتر می خواند )طاهری
و سلطانمرادی، ۱۳۹۲:۲ – ۳(.
درخت نخل یا خرما
درخت نخل در ایران باستان درخت مقدسی به شمار
می رفته است و نمونه های زیادی از آن را در زمان
ساسانی در گ چبری های بیشاپور می توان دید، دلیل عمده
دیگری که در ایران باستان درخت خرما مقدس شمرده
می شده است این است که میوه های آن جنبه باروری
داشته و در زمان هخامنشی و ساسانی به درخت زندگی
معروف بوده است. درخت نخل علاوه بر باروری، نماد
پادشاهی نیز بوده است.
به نظر می رسد که نقش نخل در ایران باستان نشأت
گرفته از مصر و بین النهرین باشد؛ در مصر، پیوندی میان
شاه با نخل سلطنتی وجود داشت. داریوش که نیزه دار
کمبوجیه بوده و در آن هنگام برای آشنایی با مصر به آن
سرزمین رفته بود، در ۵۲۵ ق.م در مقام شاهنشاه بزرگ
به آن کشور بازگشت )اتینگهاوزن و یار شاطر، ۱۳۷۹ :
۱۰۰ (.
مفصل ترین بازنمایی دیدار شاهانه از نخلستان در نقش
برجسته ی دروازه ی دوبرجی کاخ آپریس ) ۵۸۸ – ۵۶۸
ق.م( از دودمان سائیتی، در شهر ممفیس یافته شده
است. پذیرفتنی است که داریوش سیاست های کمبوجیه
را که کوشیده بود خود را نزد مصریان جانشین قانونی
آپریس معرفی کند ادامه داد. در همان زمان ممکن است
درخت نخل را ب هعنوان نماد پادشاهی، بر مجموعه ی
موضوعات تصویری رسمی افزوده باشند. خوشه های خرما
که در مهرهای استوانه ای هخامنشی بارز هستند؛ امّا
در نخل های نقوش مصری وجود ندارند؛ شاید اشاره بر
جنبه ی باروری داشته باشند که ظاهراً جزء جدانشدنی،
از بازنمایی درخت نخل در هنر آسیای غربی است )همان:
۴۸
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
.)۱۰۱-۱۰۰
درخت نخل همیشه راست م یروید و هرگز شاخ و برگش
نم یریزد و دائماً سرسبز است. این نیرو انسان را به فکر
انداخت که نخل نشانه ای مناسب برای پیروزی است.
ازآنجای یکه در کهن سالی نیز ثمره خوبی م یدهد، مظهر
طول عمر و کهن سالی توأم با سلامتی است.
گل نیلوفر
در اساطیر کهن ایران، نیلوفر گل ناهید است و ناهید در
روایات مذهبی ایران قدیم، تصوری از مادینگی در هستی
است که از جهاتی با اعتقادات هندیان باستان مشابهت
دارد. سابقه کهن و اساطیری نیلوفر در نزد ایرانیان و
هندیان به حدی است که آثاری از نیلوفر هشت، دوازده
و حتی هزار برگ را در معماری و آثار باستانی این دو
قوم به وضوح م یبینیم. نیلوفر، نیلفر، نیلوپر، نیلوپرک،
نیلوپل، نیلوفل یا پیچک، نام همگانی یک گروه ازگل ها
و گیاهانی است که به فارسی گل آ بزاد یا گل زندگی
و آفرینش و یا نیلوفر آبی می گویند. لوتوس نام همگانی
و فرنگی این گل است که هشتاد تا صدگونه از آن
دیده شده است. در روایات کهن ایرانی، گل آبی نیلوفر را
جای نگهداری تخمه یا فرّ زردشت می دانستند. ازای نرو
نیلوفر با آیین مهرپرستی )میتراییسم( پیوستگی نزدیکی
دارد و اندیشمندان معتقدند درصحن ههایی که زایش مهر
را نشان م یدهد، آن چیزی که مانند میوه ی کاج است
و مهر از آن بیرون می آید، همان غنچه ی نیلوفر است
)شمس، ۱۳۷۹ : ۲۰۶ (.
در روزگار باستان، گویا آب نیلوفر را که خوش بو بوده
همانند می و باده به منزله نوعی هوم م ینوشیدند که به
آن «بوشکر » م یگفتند. در ایران باستان که نیلوفر سمبل
و نشانه زندگی و آفرینش است ابتدای آن در آیین مهری
ظهور پیدا می کند در زمان «هخامنشی » این گل در
مراسم رسمی و درباری متجلّی می شده است.
گل نیلوفر در شرق باستان اهمیت بسیاری دارد. در سده
هشتم پیش از میلاد تصویر نیلوفر )احتمالاً از مصر( به
فینیقیه و ازآنجا به سرزمین آشور و ایران انتقال یافت و
در این سرزمین ها گاهی جانشین درخت مقدس بوده
است.
جنبه تقدس نیلوفر به محیط آبی آن برم یگردد، زیرا
آب نماد باستانی اقیانوس کهنی بود که یکهان از آن
آفریده شده است. نیلوفر که بر روی سطح آب درحرکت
بود به مثابه زهدان آن به شمار می رفت. ازآنجاکه گل
نیلوفر در سپید هدم باز و در هنگام غروب بسته م یشود
به خورشید شباهت دارد. خورشید خود منبع الهی حیات
است و ازاین رو گل نیلوفر مظهر تجدید حیات شمسی
به شمار م یرفت. پس مظهر همه روشنگری ها، آفرینش،
باروری، تجدید حیات و ب یمرگی است )بهمنی، ۱۳۸۹ :
۶۸-۶۶ (.
انگور
انگور یا تاک از دیگر گیاهان اساطیری است که نقش
آن را در هنر ایران باستان به وفور مشاهده می کنیم. در
اساطیر ایرانی انگور از خون گاو یکتا آفریده پدید آمد.
زمانی که این گاو در حمله ی اهریمن کشته شد، در محل
کشته شده گاو ۵۵ گونه دانه و ۱۲ گونه گیاه دارویی
رویید و از خون او انگور پدید آمد )واشقانی فراهانی،
۱۳۸۹ : ۲۴۳ (. در کیش میتراییِ ایران باستان مراسم
قربانی گاو نر جزو مراسم مقدس بزرگ بوده و این کنش
میترایی برکت به شمار می رفت )وارنر، ۱۳۸۶ : ۳۶۷ (.
تهیّه ی شراب از انگور را به روزگار جمشید منسوب
می کنند. در بسیاری از نوشته های کهن، تاک همراه چنار
ذکر می شود، زیرا چنار مظهر شاه و تاک، مظهر همسر
اوست. به هم پیچیدن تاک و چنار، نشانه ی دوام سلطنت
از طریق خون است )پور خالقی چترودی، ۱۳۸۰ : ۱۱۶ (.
تاک یا درخت انگور از طریق پیوندش بامی مستی بخش،
اغلب به قوه ی حیات و الوهیت مربوط است)وارنر، ۱۳۸۶ :
۵۸۹ (.
انار
انار در دین مزدیسنا از درختان مینوی و از عناصر مقدس
و خجسته به شمار می رود و زرتشتیان شاخه و میوه
آن را در مناسک و آیین های دینی خود به کار می برند.
به رسمی که زرتشتیان در آیین های عبادی به دست
می گیرند. بنا بر متن های متأخر زرتشتی، از ترکه های
درختان اناری است که معمولاً در آتشکده ها می کاشتند.
درخت انار و برسم فراهم آمده از ترکه های انار را، ماه
درختی مؤنث دانسته اند که در آن رمز و نشانه جاودانگی
و باروری نهفته است. شربت مقدس هوم را نیز از شیره
شاخه های گیاه هوم ساییده شده با شاخه ی درخت انار
می ساختند.
در خوان های نوروزی و مهرگان، ۷ شاخۀ درخت، ازجمله
یک شاخۀ انار م یگذاشتند و به آن ها تبرک م یجستند و
تفأل م یزدند. زردشتیان در آیین پیوند همسری دختران
و پسرانشان، به نیت و آرزوی باروری و آوردن فرزند به
آنان انار م یدهند )اوشیدری، ۱۳۷۱ : ۱۲۸ (.
انار در دوره ساسانی همواره مقدس بوده و در آیین
مذهبی کاربرد داشته و از شاخه های آن برای ساخت
برسم استفاده می شده و پردانگی آن نماد باروری آناهیتا
بوده است )خالدیان، ۱۳۸۷ : ۲۳ (. انار، برای رنگ سبز
تند برگ هایش و نیز برای رنگ و شکل غنچه و گل آن که
مانند آتشدان بوده، همیشه تقدیس می شده است. انار،
نمادی تزئینی در هنر شرق است؛ اما میوه ی انار، در
۴۹
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
داخل برگ پالمت )برگ نخل( مختص دوره ی ساسانی
است و در اواخر دوره ساسانی پالمت های شکافته شده،
به صورت یک جفت بال درمی آیند که نماد باروری و
حاصلخیزی است و جنب هی روحانی دارد. )تصویر ۱(
بلوط
بلوط درختی تنومند و دیرزی است و میوه ی آن
نخستین خوراک انسان بوده است. انسان های نخستین،
عهد و پیمان ها را در زیر درخت بلوط می بستند که
درختی امن بوده است. ریشه ی تقدس درخت بلوط به
اروپا و اسکاندیناوی مربوط می شود و اشارات بسیاری
در کتاب مقدس در باب بلوط می توان یافت. بعدها بلوط
درخت مقدس رومیان شد. در مراسم عروسی روم باستان
شاخه های بلوط حمل می کردند تا تضمین بخش پیوندی
بارور باشند )وارنر، ۱۳۸۶ : ۵۷۹ – ۵۸۰ (.
هنر در دوره ساسانیان
هنر ایران در روزگار ساسانیان تلفیقی است از جلوه های
هنر شرقی قدیم و تداوم هنر تمدن های هخامنشی و
اشکانی. در عهد ساسانیان هنر ایرانی به پیشرفت
چشمگیری رسید و اگرچه از جریانات خارجی همچون
یونان و روم تأثیر پذیرفت ولی این هنرها را بر اساس
سنت های محلی تغ ییر داد. در این دوره برای تزئینات
کاخ ها و بناها از عوامل مختلفی چون موزاییک کاری،
نقاشی روی دیوار، گچ بری و نقش برجسته استفاده
می شد که هر کی از تجلیات خاص عهد ساسانی محسوب
می شدند.
قالی بافی از دیگر جلوه های هنری مهم عهد ساسانیان
است که در این دوره رواج یافته است. نقوش و قالی های
این دوره مملو از تصاویر انتزاعی و هندسی از گل و گیاه
و حیوانات و پرندگان است.
بافت پارچه های ابریشمی نیز در این دوره رواج فراوان
یافت و این بیشتر از آن ناشی می شد که ایران بر سر راه
چین )بزرگ ترین تهیه کننده ابریشم( و روم )بزرگ ترین
مصرف کننده آن( قرار داشت و مسیر انتقال ابریشم که
بعدها به جاده ابریشم معروف شد از ایران می گذشت.
هنر فلزکاری و ساخت لوازم تزئینی فلزی نیز در روزگار
ساسانیان رونق داشت و در آثار فلزی این دوره همچون
بشقاب، جام، گلدان و زیورآلات، نقوش مشابهی از
صحنه های شکار، جلوس شاه، اعطای منصب و همچنین
تصاویر زیبایی از پرندگان، گل ها و حیات افسانه ای
مشاهده می شود.
دوره ساسانی از منظر بررسی تقدس گیاهان )روییدن یها(
در ساختارهای اندیشه )اسطوره ها( جایگاه خاصی دارد
زیرا اساطیر این دوران تداوم یافته از باورهای پیشین
هستند، ازجمله می توان به آیین زرتشتی، مهری و مانوی
اشاره کرد که در همه ی آ نها درخت نقش محوری داشته
است )دادور و منصوری، ۱۳۸۵ : ۱۰۰ – ۹۹ (. در این بخش
از پژوهش به بررسی نقوش گیاهان مقدس و اساطیری در
هنر آن دوره پرداخته شده است.
بررسی نقوش گیاهی اساطیری و مقدس در آثار
هنری دوره ساسانی
-۱ نقش برجسته
-۱-۱ گل نیلوفر
نقوش برجسته و کنده کاری بر روی سنگ ها و صخره ها،
از آثار مهم دوره ساسانی است که موضوعات مختلفی را
در بردارند؛ یکی از نقوش مهم در این نقش برجست هها
وجود نقوش گیاهی است که به صورت های مختلف
دیده می شوند. البته در این دوران این نقوش صرفاً در
مکان های مقدّس به کار نمی روند؛ بلکه در مکا نهای
یادبود، قصرها، اماکن مهم، اجناس صادراتی و هدایا
دیده می شوند )خرازی زاده، ۱۳۸۳ : ۲۴۳ (. نیلوفر، مانند
سایر مظاهر فر، هم نماد قدرت بود و هم القای ن کیبختی
می کرد )سودآور، ۱۳۸۴ ، ۷۶ (؛ که گاه این نقش در دست
پادشاه و یا در کنار نقش شاه ظاهر می شد.
دریکی از نقش برجسته های طا قبستان صحنه ی
تاج گذاری اردشیر دوم ) ۳۸۳ – ۳۷۹ م( در سنگ تراشیده
شده است. )تصویر ۲( در این صحنه سه شخص مشاهده
می شود، یکی تاج م یبخشد و دیگری که هاله ای بر
دور سرش است دسته ی برسم به دست دارد، پروفسور
گریشمن این شخص را میترا، فرد وسط را شاه و شخصی
را که تاج می بخشد اهورامزدا می نامد؛ که شاه و اهورامزدا
بر روی جسد یکی از رومیان ایستاده اند و میترا یا ایزد
مهر با پرتو خورشید به دور سر، بر روی گل نیلوفر
ایستاده است.
در میان ایزدانی که ایرانیان باستان به ستایش آ نها
تصویر ۱ – حاشیه تزیینی، اواخر دوره ساسانی، موزه
مترو پولیتن، منطقه نظا مآباد ایران، منبع: . http://www
metmuseum.org/collection/the-collection-online/
۳۲۳۵۸۱/search
۵۰
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
تصویر ۲- نقش اعطای نشان به اردشیر در حضور ایزد مهر که روی گل نیلوفر ایستاده است و برسم در دست دارد. طاق بستان.
)گیرشمن، ۱۳۷۰ : ۱۹۰ (
می پرداختند یکی از برجسته ترین آن ها ایزد مهر )میترا(
بود. در سرودهای باستانی که در اوستای کنونی بازمانده
سرودی برای جشن این ایزد هست که مهریشت خوانده
می شود. در مه ریشت همبستگی ایزد مهر با خورشید که
هنوز در معنای فارسی مهر زنده است، نمودار شده است
)مقدم، ۱۳۸۰ : ۱(. طبق نوشته های تاریخی، سال زایش
مهر را ۲۷۲ پیش از میلاد می دانند. پیروان دین مهر
چون باور داشتند که مادر مهر )ناهید( در آب از تخمه ی
زرتشت بارورشده است و زایش او را از میان غنچه ی
نیلوفر که مانند میوه ی کاج است درصحنه های زایش
بازنمود هاند )همان: ۹۵ – ۹۴ (.
رابطه گسترده میان پادشاهان و گیاهان مقدس در میان
اقوام مختلف شرقی مسئله ای درخور توجّه و نشانه شناسی
موجود در نقش شاه و پیوند آن با گیاه در طول تاریخ
قاب لبررسی است. بارزترین دلیل رابطه شاه و گیاه، برکت،
زایش و اسطور ههای کِشت و تمدن کشاورزی است که
قبلاً به جایگاه و اهمیت آن در زندگی انسان از ادوار
بسیار کهن تر اشاره شد. چنا نکه گفته شد، گل نیلوفر
نماد زایش در ایران باستان است که این گیاه رابطه ای
نزدیک با ایزد مهر دارد و اسطوره زایش ایزدمهر از نیلوفر
بر این اسطوره استوار است )رضی، ۱۳۸۱ : ۲۷۱ (. در
دوره ساسانی شاه دارای مرتبت مهری بود و برخی از
پژوهشگران نیز معتقد هستند نقش هاله به دور سر شاه
که نشانه تقدس است، بر خصوصیت ماوراءِالطبیعه ای
شاهان دلالت دارد. بر همین اساس شاه را تجسمی از ایزد
مهر می پنداشتند )هینلز، ۱۳۸۳ : ۳۰۳ (. ارتباط پادشاه
ساسانی ب هعنوان استعاره ای از ایزد مهر با گیاه موجود در
زیر نیم تنه های کاس هها و مهرها قابل بررسی است.
-۲-۱ درخت زندگی
طاق بزرگِ طا قبستان که ازنظر برخی محققین مربوط به
دوران سلطنت خسرو دوم معروف به خسروپرویز ) ۶۲۸ –
۵۹۰ م( است، دارای پایه هایی است که بر روی دو ستون
قرارگرفت هاند و بر روی این دو ستون نقوش گیاهی با
تزیینات فراوان مشاهده می شود. )تصویر ۳( این نقوش و
تزیینات گیاهی، شبیه به شکل برگ کنگر است که به گل
عجیبی ختم می شود، به عقیده ی هرتسفلد، این درخت
«گوکرن »۵ یا «ویسپوبیش » است و نیز قدما این درخت
را شفادهنده ی هر مرض معرفی می کردند. همچنین این
درخت مجلّل عجیب که با شادابی فراوان شکفته، نویدی
گیرا برای فراوانی بوده و طرح های گیاهی، درخواستی
برای باروری است. در اینجا مفهوم دعا به وسیله ی
نمادها عرضه شده تا به کارگیری نیروی معماری )خرازی ۵۱
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
.)زاده، ۱۳۸۳ : ۲۴۹
وجود این درخت با تزیینات و تجمّلات اغراق شده و تکرار
این نقوش بر روی ستون های کوچک تر علاوه بر جنبه ی
تزیینی می تواند جنبه مذهبی آیینی و تقدس داشته
باشد. البته در اینجا حضور جانوران نگهبان در اطراف
درخت را نم یبینیم ولی همین تأکید فراوان به وجود
درخت و اغراق در شاخ و برگ های آن می تواند جنبه ی
نمادین داشته باشد.
۳-۱ برسم
یکی از گیاهان مقدسی که در مراسم آیینی ایران باستان
کاربرد داشته «برسم » بوده است. در تصویر شماره ۲
هما نطور که اشاره شد در دست خدای مهر دسته ای
برسم دیده می شود. پس در این نقش برجسته میترا یا
ایزد مهر علاوه بر اینکه روی نیلوفر ایستاده است، برسم
نیز در دست دارد و به عبارتی از دو نماد گیاهی مقدس،
در این مراسم استفاده شده است.
همچنین در نقش برجسته اردشیر اول در نقش رستم
که مراسم دیهیم ستانی یا همان گرفتن حلقه ی پادشاهی
را نشان می دهد، اهورامزدا و اردشیر هر دو بر اسب
نشسته اند. اهورامزدا در سمت راست و اردشیر در سمت
چپ قرار دارند. اهورامزدا حلقه ی پادشاهی یا دیهیم را با
دست راست به اردشیر می دهد و در دست چپ او برسم
قرار دارد.)تصویر ۴(
-۲ گچ بری
در دوره ی ساسانی گچ کاری و گ چبری مقام مهمی در
هنر تزیین داشته است؛ در این دوره فن های خاصی به
همراه نقوش مختلف حیوانی، انسانی، گیاهی و نقوش
هندسی برای این هنر اجرا شد که از ب هکارگیری و تلفیق
این عناصر در هنر گچ بری مناظر جالب توجّه ی عرضه
شد که باعث تحوّلاتی در عرصه های دیگر هنر آن دوران
گشت.
در هنر گچ بری ساسانی نیز تصورات و اعتقادات عصر،
راهنمای هنرمند بوده و بیشتر آنچه در تزیینات گ چبری
بر دیوارها نقش می بست نماینده ی باورها و نگرش های
مردمان نسبت به جهان هستی بود که خواه ناخواه مفاهیم
و تصورات بنیادی مردمان را با نشانه ها و اشکال نمادین
به نمایش می گذاشت )خالدیان، ۱۳۸۷ : ۲۲ (. قسمت
اعظم آثار بازمانده ی گچ بری دوره ساسانی را نقوش
گیاهی تشکیل داده است. در برگ ههای ترکیبی گیاهی
تا حدودی طرح های هندسی جای خود را به طرح های
گیاهی داد هاند، منتهی با اندکی تغییر و با کاربردی
از طرح های استیلیزه که در نوع خود بی نظیر بوده و
تصویر ۳- نقش درخت زندگی، طاق بستان، منبع:
http://irantoorism.akairan.com/iranshenasihtml.
۴۴۶۰/irangardi/kermanshah-didaniha
تصویر ۴- مراسم تا جگیری اردشیر یکم، نقش رستم، قرن
سوم میلادی. منبع: گیرشمن، ۱۳۹۰ : ۱۳۲
تصویر ۵- قطعه گ چبری با نقوش گیاهی، تیسفون، منبع:
http://www.metmuseum.org/collection/the-
۳۲۲۶۳۹/collection-online/search
۵۲
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
طرح های گچ بری را شامل شده اند. قطعاتی از گ چبری
دارای طرح های گیاهی با نقوش استیلیزه، در شهر
تیسفون ب هدست آمده که اینک زین تبخش تالار ساسانی
موزه متروپولیتن در نیویورک است )انصاری، ۱۳۶۶ :
۳۲۸ (. )تصاویر ۵ و ۶(
مهم ترین نقوش گیاهی که در آثار گچ بری دوره ساسانی
مشاهده می شوند عبار تاند از: نخل )پالمت(، تاک و
پیچک، گل نیلوفر )لوتوس(، میوه انگور، آکانتوس،
گل چند پر )روزت(، نقش بلوط و همچنین نقش های
استیلیزه شده شبیه برگ انجیر، نخل، کنگر و نیلوفر که
این نقوش را در گ چبری های کاخ تیسفون، بی شاپور،
چال ترخان ۶ و کیش به وفور مشاهده می کنیم.
-۱-۲ نقش نخل )پالمت(
فرم این گیاه در موتیف های مذهبی جنبه ی تقدّس
داشته و ب هعنوان شگون و برکت مورداستفاده قرار
می گرفته است. )همان: ۳۲۸ – ۳۲۹ ( این نقش در آثار
گچ بری کاخ کیش و تیسفون و همچنین کاخ تپه حصار
دامغان مشاهده می شود )تصاویر ۷ و ۸( که در دوره های
بعد تکامل یافته و به فرم اسلیمی تبدیل شده و در نقوش
کاشی و فرش تجلی یافته است.
-۲-۲ نیلوفر آبی )لوتوس( و برگ کنگر )آکانتوس(
نقش گیاهی نیلوفر آبی که سمبل و تجلی نمودی از
علائم مقدس مذهبی است به صورت های گوناگون و در
اندازه های مختلف در قطعاتی از گ چبری های ب هدست آمده
در چال ترخان و کاخ تیسفون مشاهده شده است. در
زمان ساسانیان روی یک سری از گ چبری های تیسفون
و بیشاپور نقش روزت های ساسانی که همان گل نیلوفر
است دیده می شود. نکته مهم در این تصویر قرارگیری این
نقوش در طرح ها و موتیف های گرد است )پرادا، ۱۳۵۷ :
۳۰۷ – ۳۰۶ (. )تصاویر ۹ و ۱۰ ( نمونه های ارزنده نقش
گل لوتوس در گ چبری های کاخ چال ترمان ری است.
نیلوفر دارای زیبایی منحصرب هفرد است. در بین نقوش
گچ بری چال ترخان نقش آناهیتا بر روی چند خشت
مربع با آرایش مو و گردنبندی بر گردن با آرایش گل
.میتسه دهاش ار سوتول
تصویر ۶- قطعه گ چبری با نقوش گیاهی، تیسفون، منبع:
http://www.metmuseum.org/collection/the-
۳۲۲۶۴۳/collection-online/search
تصویر ۸- قسمتی از گچ بری با نقش نخل، کاخ تیسفون،
منبع: http://www.metmuseum.org
تصویر ۷- نقش گیاهی پالمت در گچ بری کاخ تیسفون، منبع:
www.metmuseum.org
تصویر ۹- نقش گیاهی لوتوس در گچ بری کاخ چال ترخان،
موزه بوستون، منبع: ۵۳ www.raeeka.wordpress.com
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
نقش آکانتوس نیز برگی شبیه به کنگر یا تاک است و
ازنظر فرم تقریباً به برگ های پالمت نزدیک است ولی
برگ های آن پهن تر است. این نقش توسط یونانیان
باستان برای تزیین مورداستفاده واقع می شد. نقش
آکانتوس در گ چبر یهایی از کاخ بیشاپور و کاخ تیسفون
استفاده شده است. )تصاویر ۱۱ ، ۱۲ و ۱۳ (
مرور آثار باستانی ایران و حتی اقوام آسیایی نشان م یدهد
که گیاه آکانتوس هیچ جایگاهی در فرهنگ و اسطوره
مشرق زمین ندارد و به احتمال زیاد دارای خاستگا ه در
اندیشه اسطوره ای یونان باستان است، زیرا آشناترین
کاربرد تزیینی این برگ در س رستون های رومی و یونانی
مشاهده می شود، احتمالاً اعتقاد به زندگی پس از مرگ
دلیلی برای تزیینات آکانتوسی است )آدام، ۱۳۷۵ : ۹۰ (.
سر ستون کورنتی، بیانی رسمی از یک گیاه آکانتوس
است. اولین کاربرد شناخته شده سرستون کرنتی که با
گیاه آکانتوس تزیین شده در بنای یادبود لیسی کراتس
در آتن متعلق به ۳۳۴ ق.م است )همان: ۹۴ (. البته مورد
دیگر استفاده از سرستون کرنتی و تزیینات برگ کنگری
در شهر بیشابور است. در سال ۲۶۶ حاکم شهر به افتخار
شهریار خود در آنجا بنای یادگاری بر پا ساخت. در این
محل سه پایه ی ستون موجود است که بر روی دو تا از
آن ها دو ستون یکپارچه برپاست که حامل سرستو نهای
کورنتی به سبک رومی بوده اند و احتمالاً بر روی آ نها
کتیبه ی درگاهی قرار داشته است)گیرشمن، ۱۳۹۰ :
۱۵۱ (. )تصویر ۱۴ (
همچنین در تزیینات گچ بری طاقچه ای در کاخ بیشاپور
که ه ماکنون در موزه ی لوور نگهداری می شود، نقوش
دره مپیچید هی برگ کنگر استفاده شده است.)تصویر ۱۵ (
-۳-۲ تاک و پیچک و انار
نقش انگور که درگذشته در نقوش بین النهرین به کار
گرفته می شده، در دوره ی ساسانی نیز در گ چبر یهای
تصویر ۱۰ – نقش گیاهی لوتوس در گچ بری کاخ چال ترخان، موزه
بوستون، منبع: www.raeeka.wordpress.com
تصویر ۱۲ – گچ بری با نقش آکانتوس، کاخ تیسفون، دوره
ساسانی، موزه مترو پولیتن، منبع: www.vista.ir/content
تصویر ۱۱ – قسمتی از گچ بری با نقش گل لوتوس، کاخ
:عبنم ،نتیلوپ ورتم هزوم ،یناساس هرود ،نوفسیت
www.metmuseum.org/collection/the-collectiononline/
search
تصویر ۱۳ – نقش برگ های کنگر در تزیین حاشیه، کاخ تیسفون، دوره
ساسانی، موزه مترو پولیتن، منبع:
www.metmuseum.org
۵۴
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
کاخ چال ترخان و قسمتی از گ چبری های کاخ کیش و
کاخ تیسفون مورداستفاده قرارگرفته شده است )تصاویر
۱۶ و ۱۷ (. بر روی گچ بری چال ترخان و بر روی شاخه ای
از درخت تاک، پرنده ای شبیه عقاب یا کبک دیده می شود
و اطراف آن نقش گ لوبوته و انار نیز در هر دو اثر موجود
به چشم م یخورد. )تصاویر ۱۸ و ۱۹ (
تصویر ۱۴ – )الف و ب( ستون های یادبود در بنایی که برای
یادگار شاپور یکم برپاشده است، بی شاپور، سال ۲۶۶ میلادی،
منبع: گیرشمن، ۱۳۹۰ : ۱۵۱
تصویر ۱۵ )الف(- طاقچه ی گ چبری شده در کاخ بیشاپور، قرن
سوم میلادی
)ب(- نقش شاخ و برگ های تزیینی بر طاق های بزرگ کاخ
بیشاپور، منبع: گیرشمن، ۱۳۹۰ : ۱۴۰
تصویر ۱۶ – گ چبری با نقش انگور، کاخ تیسفون، منبع:
www.metmuseum.org/Collections
)الف(
)ب(
تصویر ۱۷ – گ چبری با نقش انگور، کاخ بیشابور، منبع:
گیرشمن، ۱۳۷۸ : ۲۰۸
۵۵
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
در برخی از آثار گچ بری، طرح برگ انار بر روی ساقه ی
متحدالمرکزی قرار دارد که آن را از غنچه تا مراحل گل و
میوه و گاه به صورت طرح های استیلیزه ملاحظه می کنیم.
)تصویر ۲۰ ( طرح یادشده بعدها در نقش اندازی بر روی
فرش و قالی به کار گرفته شده است )انصاری، ۱۳۶۶ :
۳۳۰-۳۲۹ (. گاهی نیز میوه انار در داخل برگ نخل
قرارگرفته است. )تصویر ۲۱ (
-۴-۲ نقش بلوط
این نقش ب هعنوان عنصر تزیینی در گ چبری های دوره
ساسانی به کاررفته است. نمونه ای از این نقش در آثار
گچ بری کاخ کیش و تیسفون ب هدست آمده آمده است.
)تصویر ۲۲ ( در این نقش علاوه بر کاربرد نمادین گیاه
و میوه بلوط که نشانه امنیت، باروری و دوام است،
ویژگیِ بارز دیگر هنر ساسانی یعنی قرینگی را مشاهده
تصویر ۱۹ – گچ بری با نقش پرنده بر شاخه انگور، چال ترخان،
موزه بوستون، منبع: www.raeeka.wordpress.com
تصویر ۲۱ – نقش انار داخل برگ های نخل، کاخ تیسفون،
منبع: www.metmuseum.org
تصویر ۱۸ – گچ بری با نقش پرنده بر شاخه انگور، چال ترخان،
موزه بوستون، منبع: www.raeeka.wordpress.com
تصویر ۲۰ – طرح استیلیزه شد ه برگ انار که بر روی ساقه
متحدالمرکزی قرار دارد، کاخ کیش، منبع: انصاری، ۱۳۶۶ :
۳۳۰
۵۶
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
م یکنیم. هنرمند دوره ساسانی به زیبایی با پیچ وتاب
دادن گیاهان از آن ها بهره برده و زمینه ساز نقوش تزیینی
گیاهی در دوره های بعد و به ویژه نقوش اسلیمی در دوره
اسلامی شده است.
-۳ فلزکاری ظروف سیمین و زرین
در دوره ساسانی در انواع هنرها به ویژه ساخت و پرداخت
ظروف سیمین شاهد بلوغ چشمگیری هستیم. شکل های
منتخب برای ساخت این ظروف باید متناسب باشکوه
دربار ساسانی و کاربرد آ نها می بود. معروف ترین اشکال
این آثار عبارت اند از: بشقاب بزرگ مدور، سینی مدور با
لبه های برگشته و مضرس، کوزه ی بیضوی با پایه ی بلند
شیپوری شکل و گلدان گلابی شکل با گردن بلند نامنظم
)آزاد بخت، طاووسی، ۱۳۹۱ : ۵۹ – ۶۰ (. موضوعات مهم
تزیین این ظروف نیز شامل: صحنه های شکار، جلوس
شاه، اعطای منصب و ضیافت، رامشگری، صحنه هایی با
ویژگی های مذهبی، پرندگان و گل ها و حیوانات افسانه ای
است )زمانی، ۲۵۳۵ : ۲۳ (. هم چنین بر روی بشقاب های
سیمین، جام ها و تنگ-ها، حیوانات اساطیری چون شیر
همراه درختان و نقوش گیاهی و ستاره هشت پر حک شده
است )دادور و منصوری، ۱۳۸۵ : ۸۲ – ۸۱ (.
-۱-۳ نقش لوتوس بر ظروف
نمونه ای از تصویرسازی نمادین در سینی نقره ساسانی
موجود در موزه ی آرمیتاژ )تصویر ۲۳ ( مشاهده می شود. بر
روی این سینی تصویر یک عقاب که زنی را با پنجه های
خود نگ هداشته است حکاکی شده و در پایین صحنه دو
هیکل که اولی تیر و کمان و دیگری تبری در دست
دارد، نشان داده شده است. در طرفین عقاب دوشاخه ی
لوتوس و در حاشیه ظرف، یک اسلیمی صورت گرفته و
در پی چوخم های چپ و راست این اسلیمی گل و برگ ها و
حیوانات و پرندگان حک شده است )آزاد بخت، طاووسی،
۱۳۹۱ : ۶۶ (. در این تصویر از تصاویر نمادین جانوری و
گیاهی در کنار هم استفاده شده است.
عقاب نماد پیروزی، قدرت، نیرومندی و خوش یمنی بوده
و گل لوتوس که همواره نماد آناهیتا، الهه ی آب، باروری و
حاصلخیزی است، به صورت رویش گیاهان در این تصویر
به زیبایی نمایان شده است.
نقش لوتوس را بر روی ظروف دیگر دوره ساسانی نیز
می توان دید که به تنهایی یا در ترکیب با نقوش گیاهی
دیگر به کاربرده شده است.)تصویر ۲۴ (
تصویر ۲۲ – برگ های درهم رفته که در انتهایشان دارای میوه
بلوط هستند، کاخ تیسفون، منبع: www.metmuseum.org
تصویر ۲۳ – نقش گل لوتوس بر سینی نقره، دوره ساسانی،
موزه آرمیتاژ، منبع: آزاد بخت و طاووسی، ۱۳۹۱ : ۶۳
تصویر ۲۴ – نقش لوتوس بر روی تنگ آب، نقره ی زراندود،
دوره ساسانی، موزه میهو، منبع: / http://www.miho.or.jp
booth/html/doccon/00001253e.htm
۵۷
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
-۲-۳ درخت زندگی
تصویر ۲۵ ظرفی از دوره ساسانی را نشان م یدهد که
شکل و فرم خاصی دارد، بر روی قسمتی از این ظرف دو
بز کوهی را در دو طرف درختی با شاخ و برگ های متعدد
می بینیم. در دوره ساسانی درخت با شاخه های پیچان
و متقارن نمایانگر درخت زندگی یا درخت مقدس بوده
است. در حقیقت، درخت مقدس درختی است بهشتی و
سودمند برای بشریت؛ که معنویت خاصی در آن وجود
دارد. هر جا بزکوهی دیده می شود نشان از آب و گیاه
است )آزاد بخت، طاووسی، ۱۳۹۱ : ۶۷ (. همچنین در
تصویر ۲۶ درخت زندگی را بر روی بشقاب نقره مشاهده
م یکنیم.
همان طور که پیش تر اشاره شد در هنر ساسانی دو
جانوری که به طور قرینه در اطراف درخت قرار می گیرند
نماد نگهبانان درخت مقدس هستند. در بشقاب نقره
دیگری که از دوره ساسانی به جامانده است ما این نقش
را به صورت دو اسب بالدار که در دو طرف درخت زندگی
هستند می بینیم. در حاشیه ی ظرف نیز نقوش گیاهی
نمایان است )تصویر ۲۶ ( و در مواردی این محافظان
به شکل انسان و یا فرشتگان نشان داده شده است. )تصویر
۲۷ ( نگهبانی از درخت زندگی اغلب بر عهده بز و گاهی
شیر است. )تصاویر ۲۸ و ۲۹ (
-۳-۳ انگور
شاخه های ب هه مپیچیده ی تاک و میوه ی آن بر روی
بسیاری از ظروف دوره ساسانی به چشم می خورد.
هنرمندان ساسانی در بسیاری موارد، صحنه های روزمره
زندگی را بر روی ظروف نقش کرده اند. در تصویر ۳۰
پیاله ای را با صحنه هایی از شراب سازی می بینیم که
تصویر ۲۶ – بشقاب نقره با نقش دو اسب بالدار با حاشیه ای از
برگ درختان، دوره ی ساسانی، موزه ی اسمیت سونیان، منبع:
http://raeekawordpresscomcategory/%D8%AF%D8
تصویر ۲۷ – نقش درخت زندگی بر بشقاب نقره، دوره
ساسانی، موزه میهو، منبع: . http://raeeka.wordpress
com/category/%D8
۵۸
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
تصویر ۲۹ – ظرف نقره و طلا با نقش درخت زندگی، دوره
ساسانی، منبع: )بهنام، ۱۳۱۹ : ۳۵ (
تصویر ۲۸ – بشقاب نقره با نقش درخت زندگی، در این ظرف
علاوه بر درخت زندگی نقوش گیاهی پالمت، برگ کنگر و گل
لوتوس نیز مشاهده می شود. دوره ی ساسانی، موزه ی اسمیت
سونیان، منبع: )بهنام، ۱۳۱۹ ، ۳۵ (
تصویر ۳۱ – )الف و ب( نقش درخت انگور بر ظرف بیض یشکل، نقره
زراندود، دوره ساسانی، موز هی هنر کلیولند، منبع:
http://www.khabaronline.irdetail/315982
تصویر ۳۰ – کاسه ی سیمین زراندود با نقش صحنه هایی
از شراب سازی، دوره ساسانی، موزه متروپولیتن، منبع:
)اتینگهاوزن و یار شاطر، ۱۳۷۹ : ۱۲۵ (
)الف(
۵۹ )ب(
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
نقش درخت انگور در تمام سطح ظرف مشاهده می شود.
نمونه های دیگر نقش انگور بر ظروف ساسانی در تصاویر
۳۱ و ۳۲ نشان داده شده است.
نتیجه
هنر در دوره ساسانی ب هگونه ای محکم، باایمان و باورهای
مردم پیوند می خورد. ازآنجاکه فرهنگ دوره ی ساسانی
ارتباطی مستقیم و بسیار نزدیک با اعتقادات و باورهای
مذهبی داشت و ب هواسطه ی پیوند زنجیروار دین و
دولت، به خاطر تحکیم مشروعیت شاهنشاهی، استفاده از
ابزارهایی که میل را به مقصود برساند نیاز بود؛ بنابراین،
برای استفاده از نیروهای ماورایی و بروز آ نها در تصاویر،
نماد در آثار هنری، نهادینه شد و اینجا بود که استفاده
از عناصر نمادین در فرهنگ و هنر ساسانی پررنگ تر از
همه ی ادوار، نمود پیدا کرد.
نقوش گیاهی در هنر ساسانی شاید بیشترین زیرمجموعه
را در میان نقوش هنری مختلف به خود اختصاص داده و
نمادگرایی پیچیده ای را دارا هستند. از مهم ترین نقوش
نمادین در هنر دوره ساسانی درخت زندگی است که حضور
گسترده آن را در اکثر آثار ادبی و هنرهای تجسمی ایران
ب هخصوص ظروف سیمین و نقش برجسته ها در میان دو
حیوان، دو پرنده و یا جانوران افسانه ای به صورت رخ ب هرخ
می بینیم. این موجودات از درخت و میوه ی آن محافظت
م یکنند و برای چیدن و برخورداری از میوه ی این درختِ
مقدس که رمز و اکسیر طول عمر و جاودانگی است باید
با این دو محافظ جنگید و در صورت پیروزی، نامیرا و
جاودان شد. این درخت در هنر ساسانی نماد باروری و
رویش و همچنین واسطه ی خیروبرکت است. علاوه بر
درخت زندگی، نقوش گیاهی نخل )پالمت(، نیلوفر، انگور،
انار به وفور در آثار طرح شده است. نخل یا پالمت از طرفی
نماد پادشاهی بوده و باروری، شگون و برکت را به همراه
داشته است. نیلوفر نماد خورشید و درنتیجه حیات و
بی مرگی، باروری و زایش، کمال و شکفتن معنوی بوده
و در نقوش هنری مظهر میترا و آناهیتا است. انگور و
انار نماد باروری، برکت و فراوانی و بلوط نماد امنیت و
باروری بوده است. به طورکلی نتیجه ب هدست آمده از این
پژوهش این است که نقوش گیاهی در هنر ساسانی تنها
جنبه ی تزیین نداشته بلکه به دلایل اعتقادی بر روی
بناها یا اشیا نقش شده است؛ که نمادهای شگون و برکت،
خیرخواهی، باروری، ماندگاری و جاودانگی، طول عمر و
دوام سلطنت هستند.
تصویر ۳۲ – جام نقره با نقش درخت انگور، دوره ساسانی، موزه بریتانیا، منبع:
http://www.khabaronline.ir
۶۰
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
گیاه نمونه تصویری نماد کاربرد
گل نیلوفر )لوتوس( کمال، شکفتن معنوی،
خورشید و درنتیجه حیات،
بیمرگی، باروری و زایش. مظهر
میترا، آناهیتا و اهورامزدا
نقش برجسته های طاق بستان،
گ چبری های کاخ تیسفون و
چال ترخان، ظروف نقره و
طلا، منسوجات
درخت زندگی نماد باروری و رویش یا
واسطه ی خیروبرکت
نقش برجسته های طاق بستان،
ظروف نقره و طلا، منسوجات
نخل )پالمت( باروری، شگون و برکت، نماد
پادشاهی
گ چبری های کاخ تیسفون و
کیش، منسوجات
برگ کنگر )آکانتوس( منشأ یونانی داشته و ب هعنوان
عنصر تزیینی استفاده شده
است
گ چبری های کاخ تیسفون و
بیشاپور
تاک )انگور( امید باروری و فراوانی گ چبری های کاخ تیسفون،
کیش و چال ترخان، ظروف
نقره و طلا
انار برکت و باروری گ چبری های کاخ تیسفون،
ظروف نقره و طلا، منسوجات
بلوط ب هعنوان عنصر تزیینی در
کنار گیاهان دیگر استفاده شده
است. در روم باستان نماد
باروری و امنیت بوده است.
گ چبری های کاخ تیسفون و
کیش
جدول ۱٫ نقوش گیاهی آثار هنری دوره ساسانی )مأخذ: نگارندگان(
۶۱
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
پ ینوشت ها
Haoma-1
Soma/Suma-2
Vedic-3 : منسوب به ودا )ریگ ودا( در هندوئیسم که به معنی قانون، عدل و داد، تعیی نکننده ی رابطه ی فرد با
فرد، فرد با جمع، فرد با نفس و درونش و قوانین سیاسی، اجتماعی، اخلاق و حکمت عملی است )رضی، ۱۳۷۴ : ۷۴ (.
-۴ چینامْروش یا چَمْروش: مرغی که ب هموجب متون پهلوی تخ مهای درخت «دور دارنده غم » را م یگیرد و به جایی
م یبرد که تشتر آب را ازآنجا می ستاند. مرغ تخم ها را در آنجا م یپراکند تا تشتر آ نها را همراه با باران در همه جا
بباراند و در هم هجا درخت دور دارنده غم بروید ) .)http://irania.ir/ie/1814
-۵ نام درخت زندگی در اساطیر ایران باستان که شفابخش هر مرض به شمار م یرود )لغت نامه دهخدا(.
-۶ محوطه تاریخی چال ترخان در ۲۰ کیلومتری جنوب غربی ری و ۴ کیلومتری روستایی به همین نام قرارگرفته
است. در این محوطه تپه ی بزرگی وجود دارد که بقایایی از بناهای ویران شده ای است که قصرهای آن مجموعه ی
باارزشی از معماری و هنر دوران ساسانی و سده های نخستین اسلامی است )مرادی، ۱۳۸۱ : ۶۹ (.
منابع
– آدام، رابرت ) ۱۳۷۵ (. معماری کلاسیک، ترجمه حسین سلطا نزاده، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی.
– آزاد بخت، مجید و طاووسی، محمود ) ۱۳۹۱ (. استمرار نقش مایه های ظروف سیمین دوره ساسانی بر نقوش
سفالینه های دوره سامانی نیشابور، نگره، شماره ۲۲ ، ۵۷ – ۷۲
-آموزگار، ژاله ) ۱۳۸۹ (. تاریخ اساطیری ایران، چاپ دوازدهم، تهران، سمت.
-اتینگهاوزن، ریچارد و یار شاطر، احسان ) ۱۳۷۹ (. اوج های درخشان هنر ایران، ترجمه ی هرمز عبدالهی و رویین
.هاگآ ،نارهت ،لوا پاچ ،زابکاپ
-انصاری، جمال ) ۱۳۶۶ (. گچ بری دوران ساسانی و تأثیر آن در هنرهای اسلامی، فصلنامه هنر، شماره ۱۳ ، ۳۱۸ – ۳۷۳ .
-اوشیدری، جهانگیر ) ۱۳۷۱ (. دانشنامه مزدیسنا، واژه نامه توضیحی آیین زرتشت، تهران، مرکز.
-بهمنی، پردیس ) ۱۳۸۹ (. سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران، دانشکده هنر و رسانه دانشگاه
پیام نور تهران.
-پرادا، ایدت ) ۱۳۸۳ (. هنر ایران باستان، ترجم هی یوسف مجید زاده، تهران، دانشگاه تهران.
-پور خالقی چترودی، مهدخت ) ۱۳۸۰ (. درخت زندگی و ارزش فرهنگی و نمادین آن در باورها، مجله مطالعات ایرانی،
شماره ۱، ۸۹ – ۱۲۶ .
-خالدیان، ستار ) ۱۳۸۷ (. تأثیر هنر ساسانی بر سفال دوره اسلامی، باستان پژوهی، شماره ۱۶ ، ۱۹ – ۳۰ .
-خرازی زاده، شادی ) ۱۳۸۳ (. نقش گیاهان در هنرهای تجسمی ایران باستان، استاد راهنما: امیر اشرف آریان پور،
استاد مشاور: غلامعلی حاتم، پایا ننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
-دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام ) ۱۳۸۵ (. درآمدی بر اسطوره ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان، تهران،
انتشارات دانشگاه الزهرا)س(.
-دادور، ابوالقاسم و مکوندی، لیلا ) ۱۳۹۱ (. بررسی طرح تاج شاهان در سکه های ایران از دوره هخامنشی تا ساسانی،
هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شماره ۵۰ ، ۲۳ – ۳۲ .
-رضی، هاشم ) ۱۳۷۴ (. اوستا، تهران ، موسسه فرهنگی و انتشاراتی فروهر.
-رضی، هاشم ) ۱۳۸۱ (. دانشنامه ایران باستان، تهران، سخن.
-رضی، هاشم ) ۱۳۸۱ (. تاریخ آیین راز آمیز میترایی در شرق و غرب؛ ج ۱ و ۲، تهران ، انتشارات بهجت.
– ۶۲ زمانی، عباس ) ۲۵۳۵ (. تأثیر هنر ساسانی در هنر اسلامی، تهران، اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
-طاهری، صدرالدین و زهره سلطانمرادی ) ۱۳۹۲ (. گیاه زندگی در ایران، میانرودان و مصر باستان، نشریه هنرهای
زیبا – هنرهای تجسمی، شماره ۲، دوره ۱۸ ، ص ۱- ۱۵ .
-سودآور، ابوالعلا ) ۱۳۸۴ (. فره ایزدی در آ یین پادشاهی ایران باستان، تهران، نشر نی.
-سیروس، شهریار ) ۱۳۹۲ (. پردیس هخامنشی خاستگاه باغ ایرانی، فصلنامه معماری و ساختمان، شماره ۳۵ ، ص
.۱۳۱-۱۲۶
-شمس، امیر ) ۱۳۷۹ (. نگاهی به نشان ها و نمادها در ایران باستان، مجله هنرهای تجسمی، شماره ۸، ص ۱۹۴ – ۲۰۹ .
-فرنبغ دادگی، رمضان ) ۱۳۸۰ (. بندهش، ترجم هی مهرداد بهار، تهران، توس.
-قلی زاده، خسرو ) ۱۳۸۷ (. فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، تهران، شرکت مطالعات و نشر کتاب پارسه.
-گیرشمن، رومن ) ۱۳۹۰ (. هنر ایران در دوره ی پارتی و ساسانی، ترجم هی بهرام فره وشی. تهران، علمی فرهنگی.
-مرادی، یوسف ) ۱۳۸۱ (. معرفی کتاب گ چبری های چال ترخان اثر دبوره تامپسون، مجله باستان پژوهی، شماره ۱۰ ،
ص ۶۹ – ۷۲ .
-مقدم، محمد ) ۱۳۸۰ (. جُستار درباره مهر و ناهید، تهران، انتشارات هیرمند.
-منصوری، امیر ) ۱۳۹۳ (. بهار و یادمان های رمزی نوروزی در نگاهی به یافته های باستان شناسی محدوده سد سیمره،
http://baloutestan.ir
-موسوی، ب یبی زهرا و آیت الهی، حبیب اله ) ۱۳۸۹ (. بررسی نقوش منسوجات در دوران هخامنشی، اشکانی و
ساسانی، نگره، شماره ۱۷ ، ۴۷ – ۵۷ .
-نوابی، ماهیار ) ۱۳۴۶ (. درخت آسوریک، چاپ دوم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
-واشقانی فراهانی، ابراهیم ) ۱۳۸۹ (. سرآغاز گیاهان در اساطیر ایرانی، مجله مطالعات ایرانی، شماره ۱۷ )علمی
-ترویجی(، ۲۳۷ – ۲۶۲ .
-وارنر، رکس ) ۱۳۸۶ (. دانشنامه ی اساطیر جهان، ترجم هی دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور، چاپ اول، تهران، اسطوره.
-هینلز، جان راسل ) ۱۳۸۸ (. اسطور ههای ایرانی، ترجمه ی دکتر مهناز شایسته فر، چاپ اول، تهران، موسسه مطالعات
هنر اسلامی.
– هینلز، جان راسل ) ۱۳۸۵ (. شناخت اساطیر ایران، ترجمه ی ژاله آموزگار و احمد تفضلی. چاپ دهم، تهران، چشمه.
-http://olka.persianblog.ir/post/16/
-http://hr-moshir.blogfa.com/post-10
-http://www.cgie.org.ir/fa/article
-http://www.forum.com/t20434-8
-http://www.city-info.ir/Historical
-http://symbol.blogfa.com
منابع تصاویر
-آزاد بخت، مجید و طاووسی، محمود ) ۱۳۹۱ (. استمرار نقش مایه های ظروف سیمین دوره ساسانی بر نقوش
سفالینه های دوره سامانی نیشابور، نگره، شماره ۲۲ ، ۵۷ – ۷۲ .
-اتینگهاوزن، ریچارد و یار شاطر، احسان ) ۱۳۷۹ (. اوج های درخشان هنر ایران، ترجمه ی هرمز عبدالهی و رویین
پاکباز، چاپ اول، تهران، آگاه.
-انصاری، جمال ) ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ (. گ چبری دوران ساسانی و تأثیر آن در هنرهای اسلامی، فصلنامه هنر، شماره ۱۳ ،
.۳۷۳ -۳۱۸
-بهنام، پرویز ) ۱۳۱۹ (. صنعت نقره کاری در دوره ی ساسانیان و عصر جدید، مجله ایران امروز، شماره دهم، ۳۱ – ۳۹ .
-گیرشمن، رومن ) ۱۳۷۰ (. هنر ایران در دور ه ی پارتی و ساسانی، ترجم هی بهرام فره وشی. تهران، علمی فرهنگی
-گیرشمن، رومن ) ۱۳۷۸ (. بیشاپور، جلد دوم، ترجمه ی اصغر کریمی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور. ۶۳
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
-گیرشمن، رومن ) ۱۳۹۰ (. هنر ایران در دوره ی پارتی و ساسانی، ترجمه ی بهرام فره وشی. تهران، علمی فرهنگی
http://raeeka.wordpress.comhttp://
www.metmuseum.orghttp://
vista.irhttp://
irantoorism.akairan.com-
/http://baloutestan.ir-
/http://sasaniarchitecture.persianblog.irhttp://
www.miho.or.jp-
/http://www.mfa.org-
۶۴
جلوه هنر/ شماره ۱۴ / پائیز و زمستان ۱۳۹۴
Jelve-y Honar/ No.14/ Autumn & Winter 2015-2016
M. Mobini1
A. Shafei2
Abstract
Plants had a special importance in different ancient religions and cultures and due to
different reasons some of them had sacred and mythological status which was derived
from people’s religious beliefs. They also had significant impacts on people’s practical
lives and based on these features they were manifested in art of each era. In ancient
Iran, some plants had specific importance and were considered as sacred plants. In
Achaemenid era when Iranian art achieved a coherent style, plant symbols were widely
represented in this art which were according to Zarathustra’s teachings and beliefs.
Sassanid who thought themselves as the heir of Achaemenian art, continued to use and
keep these plant symbols and myths in their various art works. By applying descriptive-
analytical research method and library-based documents, this paper attempts to
provide recognition of mythological and Sacred Plants, determination of the origins of
these mythological and their importance and roles in Sassanid art. The research results
present that the use of motifs of mythological and Sacred Plants served decorative,
symbolic and religious purposes. In another word, they were rooted in religious beliefs
of that era and they symbolized blessing, mercifulness, fertility, immortality, and even
the continuity of monarchy and authority.
Keywords: Plant, Myth, Sacred, Motif, Sassanid Art
۱٫ Assistant Professor, Faculty of Art, Payame Noor University; mobini.mahtab@gmail.com
۲٫ MA student of Art Research, Payame Noor University,Iran; az4deee@yahoo.com
Received: 2014.10.01
Accepted: 2015.06.07
The Role of Mythological and Sacred Plants in Sassanid Art
(With Emphasis on Relief, Metalworking and Stucco)
۸

درباره ی رسول مهدی جبار

ایده پرداز، طراح گرافیک و تصویرگر (مدیر وب سایت فیکانو)

همچنین ببینید

تبلیغات، طراحی اوراق اداری و هویت بصری و طراحی فونت برای گالری هنری

نمونه های از طراحی هویت بصری و تبلیغات و حتی طراحی فونت برای گالری هنر، …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

قالب وردپرس